و تم الاستعاذه » . و تفصيل اين اجمال آنكه انسان تا در بيت نفس و طبيعت مقيم است و به سفر روحانى و سلوك الى اللَّه اشتغال پيدا نكرده و در تحت سلطنت شيطانيه به همه شئون و مراتب است بحقيقت استعاذه متلبس نشده و لقلقهء لسان او بىفايده بلكه تثبيت و تحكيم سلطنت شيطانيه است مگر با تفضل و عنايت الهى و چون بسير و سلوك الى اللَّه متلبس گرديد و سفر روحانى را شروع نمود تا در سير و سلوك است آنچه مانع از اين سفر و خار طريق است شيطان او است چه از قواى روحانيه شيطانيه و يا از جن و انس باشد زيرا كه جن و انس نيز اگر خار طريق و مانع سلوك الى اللَّه باشند بدستيارى شيطان و تصرف آن باشد . چنانچه خداى تعالى اشاره به آن فرموده در سوره مباركه ناس آنجا كه فرمايد مِنْ شَرِّ الْوَسْواسِ الْخَنَّاسِ الَّذِي يُوَسْوِسُ فِي صُدُورِ النَّاسِ مِنَ الْجِنَّةِ وَ النَّاسِ و شيطان اگر جن باشد از آيه شريفه استفاده شود كه وسواس خناس كه شيطان است جن است و انس يكى بالاصاله و ديگر بالتبعيه و اگر شيطان حقيقت ديگرى باشد شبيه بجن از آيه شريفه معلوم شود كه اين دو نوع يعنى جن و انس نيز تمثلات شيطانيه و مظاهر آنند . و در آيه ديگر نيز اشاره فرمايد به اين معنى آنجا كه فرمايد شياطين الانس و الجن و در اين سوره مباركه اشاره باركان استعاذه چنانچه مذكور شد فرموده چنانچه ظاهر است . بالجمله انسان قبل از شروع بسلوك و سير الى اللَّه مستعيذ نيست و پس از آنكه سير تمام شد و از آثار عبوديت به هيچ وجه باقى نماند و بفناى ذاتى مطلق نائل شد از استعاذه و مستعاذ منه و مستعيذ اثرى باقى نماند و جز حق و سلطنت الهيه در قلب عارف چيزى نيست و از قلب خود و خود نيز خبرى ندارد و اعوذ بك منك نيز در اينمقام نيست . و چون حالت صحو و انس و رجوع رخ داد باز استعاذه را حقيقتى باشد لكن نه چون استعاذه كه سالك راست و لهذا به حضرت رسول ختمى ( ص ) نيز امر باستعاذه شده چنانچه خداى تعالى فرمايد قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ . وَ قُلْ رَبِّ أَعُوذُ بِكَ مِنْ هَمَزاتِ الشَّياطِينِ وَ أَعُوذُ بِكَ رَبِّ أَنْ يَحْضُرُونِ . پس انسان در دو مقام مستعيذ نيست يكى قبل از سلوك و آن حال احتجاب محض است كه در تحت تصرف و سلطنت شيطان است و يكى بعد از ختم سلوك كه فناى مطلق دست دهد كه از مستعيذ و مستعاذ له و استعاذ خبرى نيست و در دو مقام مستعيذ است . يكى حال سلوك الى اللَّه كه استعاذه كند از خارهاى طريق وصول كه قعود بر صراط مستقيم انسانيت كردند چنانچه خداوند از قول شيطان حكايت فرمايد فَبِما أَغْوَيْتَنِي لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِراطَكَ الْمُسْتَقِيمَ . و يكى در حال صحو و رجوع از فناى مطلق كه استعاذه كند از احتجابات سلوكيه و غير آن .